Hulpcentrum"Het is maandagochtend. In het archiefdepot brandt de verlichting al sinds vrijdagavond. Niemand had het gemerkt."
Een klein detail? Misschien. Maar net daar begint ecologische duurzaamheid in je werking. Niet bij zonnepanelen of een gloednieuwe klimaatinstallatie, maar bij de dagelijkse keuzes die wij maken... Vaak zonder erbij stil te staan.
Voor archiefinstellingen is duurzaamheid bovendien geen eenvoudige oefening. We willen zorgvuldig omgaan met energie en grondstoffen, maar tegelijk moeten we waardevolle collecties onder optimale omstandigheden bewaren voor toekomstige generaties. Hoe verlaag je bijvoorbeeld het energieverbruik zonder de bewaring van collecties in gedrang te brengen? Hoe combineer je collectiezorg met zorg voor de planeet?
Er bestaat (nog) geen pasklaar antwoord. Wel groeit het besef dat duurzaamheid meer is dan een technische ingreep. Ze vraagt een andere manier van kijken naar de organisatie, naar dagelijkse gewoontes en naar de keuzes die wij als erfgoedbewakers maken. De eerste stap? Niet investeren, maar observeren.
Fig. 1 - De 17 ontwikkelingsdoelstellingen, opgesteld door de VN.
Duurzaamheid is meer dan techniek
Wanneer we het over duurzame handelingen hebben, denken we al snel aan het overschakelen naar ledverlichting, het plaatsen van dure zonnepanelen of de bouw van een hightech energiezuinig depot. Die maatregelen zijn evenzeer belangrijk, maar ze vormen slechts een deel van het verhaal.
Minstens even belangrijk zijn de vragen die eraan voorafgaan. Verwarmen we ruimtes die nauwelijks gebruikt worden? Zijn onze werkprocessen efficiënt georganiseerd? Weten collega's waarom bepaalde duurzame keuzes worden gemaakt? En betrekken we bezoekers bij dat verhaal?
Een duurzaam archief ontstaat wanneer techniek, organisatie én gedrag elkaar ontmoeten en gaan versterken.
Vijf concrete stappen om in beweging te komen
1. Maak een duurzaamheidswandeling
Loop eens met enkele collega's door het gebouw alsof je er voor het eerst komt. Kijk niet naar de collectie, maar naar de werking.
- Welke ruimtes worden verwarmd terwijl er niemand aanwezig is?
- Welke verlichting blijft onnodig branden?
- Welke toestellen staan permanent aan?
Zo'n zogenaamde 'duurzaamheidswandeling' kost nauwelijks tijd, maar levert vaak verrassende inzichten op. Betrek daarbij collega's uit verschillende functies: een archivaris, de onthaalmedewerker, een vrijwilliger of de gebouwbeheerder kijkt telkens met een andere bril.
Fig 2. - Spotprent van Tim Padfield, waarbij kritiek wordt geuit op de energieconsumptie van musea en archieven.
2. Maatwerk is de 'key'
Niet elke duurzame maatregel is automatisch een 'goede' maatregel.
Een lagere temperatuur kan zo energie besparen en de ecologische voetafdruk verkleinen, maar moet steeds afgewogen worden tegen de bewaaromstandigheden van de collectie. Omgekeerd hoeft een perfect stabiel binnenklimaat niet altijd de enige oplossing te zijn. De uitdaging ligt in het zoeken naar een evenwicht tussen collectiebehoud, je ecologische voetafdruk verkleinen én comfort voor medewerkers en bezoekers.
Die afweging vraagt maatwerk. Elke bewaarinstelling en elke collectie zijn anders.
3. Kijk verder dan het gebouw
Een duurzaam archief draait niet alleen om installaties, maar ook om gedrag en sensibilisering.
Denk bijvoorbeeld aan:
- het standaard tweezijdig printen,
- elektronische toestellen volledig uitschakelen na de werkdag,
- duurzame criteria opnemen bij aankopen,
- depotbezoeken slim plannen,
- herbruikbare verpakkingsmaterialen gebruiken waar mogelijk.
Het zijn vaak deze kleine veranderingen die samen een grote impact hebben.
4. Maak duurzaamheid zichtbaar
"Een bezoeker vraagt waarom het wat frisser is in de leeszaal. Een gesprek over ecologische duurzaamheid begint."
Veel archieven zetten vandaag al stappen richting een duurzamere werking. Toch blijven die inspanningen vaak onzichtbaar.
Vertel daarom waarom je bepaalde keuzes maakt. Een korte toelichting in de leeszaal, een bericht op de website of een artikel in de nieuwsbrief helpt buitenstaanders én collega's begrijpen waarom een duurzame werking soms ook andere keuzes vraagt.
Transparantie creeërt begrip en betrokkenheid.
5. Teamwork makes the dream work
"Zo doen we dat hier al jaren" ... Soms is dat de duurste gewoonte van allemaal!
Het verkleinen van de ecologische voetafdruk is geen taak van één medewerker. Ze vraagt betrokkenheid van de hele organisatie. Sluit een teamoverleg bijvoorbeeld telkens af met één eenvoudige vraag:
"Welke gewoonte kunnen we morgen aanpassen zonder extra budget?"
De beste ideeën ontstaan vaak op de werkvloer. Zo groeit duurzaamheid uit van een project naar een vanzelfsprekend onderdeel van de organisatiecultuur.
Het reflectiekader
Deze 'groene reeks' sluiten we telkens af met een duidelijk reflectiekader. Dit kader kan je gemakkelijk zelf hanteren binnen je eigen werking.
Neem vijf minuten de tijd en stel jezelf (of samen met je collega's) de volgende vragen:
- Welke ruimte in ons gebouw verbruikt vandaag waarschijnlijk onnodig energie?
- Welke gewoonte doen we vooral omdat we ze altijd zo gedaan hebben?
- Welke duurzame maatregel nemen we vandaag al, maar vertellen we nog niet aan bezoekers?
- Wie denken er vandaag mee na over ecologische duurzaamheid? Alleen de gebouwbeheerder, of ook andere collega's, de vrijwilligers én misschien de bezoekers zelf?
- Welke kleine verandering kunnen we deze maand al realiseren zonder extra budget?
Misschien ontdek je dat de eerste stap naar een duurzamer archief niet begint met een investering, maar met een andere manier van kijken.
Succes!
Verder lezen?
- International Institute for Conservation (IIC). Environmental Guidelines.
- Verschuere, E. (2023). Wat is het gevolg van de energiecrisis voor Vlaamse kunstmusea én hun bezoekers? Onuitgegeven masterscriptie, Katholieke Universiteit Leuven.
Hoe begin je? In een volgend artikel binnen deze reeks kijken we naar de uitdaging waar veel archiefinstellingen mee worstelen: hoe combineer je energiezuinig werken met optimale bewaaromstandigheden?